Η Σταύρωση

Η Σταύρωση εικονίζεται σε χρυσό κάμπο, μπροστά από τα τείχη της Ιερουσαλήμ. Ο Χριστός με τα χέρια καρφωμένα στο Σταυρό και σε χαλαρή θέση, ελαφρά χαμηλότερα από την οριζόντια κεραία, έχει το σώμα επίσης σε ελαφρά χαλαρή στάση, ενώ γέρνει την κεφαλή στο δεξιό τον ώμο. Ο Σταυρός αποδίδεται πρισματικά, έχει ενεπίγραφη πινακίδα στην κορυφή του και υποπόδιο. Στηρίζεται στην κορυφή του χαμηλού βράχου του Γολγοθά, όπου το σπήλαιο με το κρανίο του Αδάμ και δύο κόκαλα. Κόκκινες ρανίδες αίματος ρέουν από τις πληγές στις παλάμες του Χριστού και από τα πόδια του, και πέφτουν αραιές προς τα κάτω, επάνω στο χρυσό κάμπο, και πυκνότερες μέσα στο σπήλαιο και επάνω στο κρανίο τον Αδάμ.

Ο Εσταυρωμένος πλαισιώνεται συμμετρικά από την Παναγία αριστερά και τον Ιωάννη στα δεξιά με εκφράσεις βαθιάς θλίψης. Η Παναγία φορεί μαφόριο σε βαθύ βυσσινί χρώμα με χρυσά κρόσσια στην παρυφή. Φέρνει το αριστερό της χέρι στην παρειά και υψώνει το δεξί προς τον Εσταυρωμένο, ενώ πλάι της τη στηρίζει με τα δύο χέρια η Μαρία η Μαγδαληνή με κόκκινο μαφόριο που της σκεπάζει τα λυτά μπροστά στο στήθος μαλλιά. Πίσω προβάλλει η κορυφή της κεφαλής μιας άλλης γυναίκας με βαθυγάλαζο μαφόριο. Στα δεξιά ο Ιωάννης με ανοιχτορόδινο ιμάτιο επάνω από το βαθυγάλαζο χιτώνα στέκει ελαφρά γυρισμένος προς το θεατή, γέρνει την κεφαλή με έντονη θλίψη προς τα κάτω και φέρνει το δεξί του χέρι ψηλά, μπροστά στο στήθος. Πίσω του προβάλλει η μορφή του Κεντυρίωνα με πανοπλία στρατιωτική, διακοσμημένη με χρυσοκοντυλιές στο θώρακα και στις φολίδες των πτερυγίων κρατεί μικρή στρογγυλή ασπίδα με παιδικό προσωπείο στο κέντρο και χρυσά διακοσμητικά στοιχεία σε ακτινοειδή διάταξη στην περιφέρεια, και υψώνει το δεξί του χέρι προς τον Χριστό σε χειρονομία ομιλίας. Πλάι του προβάλλει το πρόσωπο ενός στρατιώτη με περικεφαλαία και πίσω τα κράνη δύο άλλων στρατιωτών με λόγχες.

Η συμμετρική σύνθεση της Σταύρωσης αναπαράγει καθιερωμένη εικονογραφία των κρητικών εικόνων του 15ου αιώνα, όπως είναι γνωστή στο πλαίσιο της εικόνας του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο, η οποία επαναλαμβάνεται πανομοιότυπη σε εικόνα του 16ου αιώνα στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας και, εμπλουτισμένη με πλήθος αγγέλων που θρηνούν, στη γνωστή εικόνα του Εμμανουήλ Λαμπάρδου (1615-1618) στη Βενετία (Chatzidakis 1962, σ. 31-33, αριθ. 14, πίν. 7. Αχειμάστου-Ποταμιάνου 1998, σ. 212, αριθ. 65).

Η σύνθεση με ακρίβεια και σταθερές πινελιές στην απόδοση των μορφών και των χαρακτηριστικών τούς, καθώς και στην ανάπτυξη της γεωμετρικής πτυχολογίας, χαρακτηρίζεται από την αυστηρή συμμετρία και τη συγκρατημένη απόδοση του πάθους, που δηλώνεται ωστόσο έντονα στα πρόσωπα της Παναγίας, της Μαρίας Μαγδαληνής και του Ιωάννη, με συνοφρύωση και βαθιές τριγωνικές σκιές κάτω από τα μάτια. Τα διαυγή και λαμπερά χρώματα στα υφάσματα εμπλουτίζονται από διακοσμητικά στοιχεία με λογισμένη χρήση χρυσοκοντυλιάς, που προσδίδουν κάποια αίσθηση πολυτέλειας.

Η εικόνα ως προς την επιλογή κλασικών προτύπων κρητικών εικόνων του 15ου αιώνα, καθώς και ως προς τον άψογο χαρακτήρα της εκτέλεσης, που συνδυάζεται με την καλή χρήση του χρυσού, δείχνει ότι είναι έργο εξαιρετικού κρητικού ζωγράφου, συνεχιστή ή σύγχρονου του Θεοφάνη.

Ν. Χατζηδάκη