Η Άκρα Ταπείνωσις

Ο Χριστός εικονίζεται νεκρός, όρθιος μέσα σε σαρ­κοφάγο από ρόδινο μάρμαρο, μέχρι την οσφύ. Έχει τα χέρια σταυρωμένα μπροστά και το κεφάλι ελαφρά γερμένο προς τον δεξιό τον ώμο. Τα μάτια του είναι κλειστά, το στόμα μισάνοιχτο. Τα πλούσια σκουρο­κάστανα μαλλιά του πέφτουν κυματιστά στους ώμους. Στην πλευρά και τα χέρια ο τύπος της λόγχης και των ήλων αποδίδεται με μαύρα στίγματα που τα περιβάλλει το ξεραμένο αίμα. Φορεί μόνον ένα λευ­κό περίζωνα. Τα χέρια είναι ιδιαίτερα ισχνά. Ένας α­πλός εγχάρακτος κύκλος σχηματίζει τον φωτοστέ­φανο. Πίσω από τον Χριστό διαγράφονται οι κεραί­ες του Σταυρού. Στην κάθετη, ψηλά, επάνω σε λε­πτό μικρό κοντάρι, ένα ελισσόμενο ειλητάριο που σώζει ελάχιστα ίχνη επιγραφής. Σταυρός και σαρκο­φάγος έχουν αποδοθεί με ορθή προοπτική στις κε­ραίες του Σταυρού έχουν ζωγραφισθεί και τα νερά του ξύλου.

Το κατεξοχήν εικονογραφικό αυτό θέμα του Πά­θους, γνωστό στο Βυζάντιο ήδη από τον 12ο αιώνα, γνώρισε σημαντική διάδοση στην Ιταλία του Trecento (Belting 1981, σ. 142 κ.ε.). Σύμφωνα με τα ιταλικά πρότυπα, όπως ιδίως είχαν διαμορφωθεί στη Φλωρε­ντία και τη Βενετία, το θέμα διαπλάθεται και πάλι α­πό τους κρητικούς ζωγράφους του 15ου αιώνα.
Στη συγκεκριμένη εικόνα η ορθή προοπτική από­δοση της σαρκοφάγου και του Σταυρού, το μισάνοι­χτο στόμα του Χριστού και το ελισσόμενο ειλητάριο είναι στοιχεία καθαρά υστερογοτθικής εμπνεύσεως.

Αξιοσημείωτα είναι η διαμόρφωση του σώματος, ο με­λιχρός φωτισμός, με τον οποίο αποδίδεται το απαλό μονόχρωμο πλάσιμο, και η λεπτομερέστατη σχεδίαση της κόμης και των νερών τον ξύλου του Σταυρού. Όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά της μικρογραφικής τεχνοτροπίας του κρητικού ζωγράφου Νικολάου Τζα­φούρη (μνείες 1487-1500), στον οποίο θα πρέπει ανε­πιφύλακτα και να προσγραφεί. Πανομοιότυπος είναι ο Χριστός στο γνωστό υπογεγραμμένο έργο του Τζα­φούρη, που βρίσκεται στο Μουσείο της Βιέννης (Έλληνες ζωγράφοι 1987, σ. 292, αριθ. 1, εικ. 162). Δύο άλλες παρόμοιες εικόνες, ανυπόγραφες, φυλάσσονται στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών και στη μονή Ζωοδόχου Πηγής στην Πάτμο, και αποδίδονται στον ίδιο ζωγράφο -της Πάτμου με μεγαλύτερη πιθανότη­τα (Βλ. Affreschi e icone 1986, αριθ. 63 -Μ. Chatzida­kis, αριθ. 64 -Μ. Acheimastou-Potamianou). Η Παρά­σταση στην εικόνα του Μουσείου Κανελλοπούλου εί­ναι η πιο λιτή από όλες τις άλλες (ακόσμητη σαρκο­φάγος και φωτοστέφανος, απουσία των συμβόλων του Πάθους πλην του Σταυρού) και γι’ αυτό, ίσως, η πιο δραματική.

Κ. Σκαμπαβίας